اهمیت شناخت کاروانسراها

منابع تاریخی حکایت از آن دارند که بنیانگذار احداث بناهای مورد بحث ، هخامنشیان بودند ، هردوت ، مورخ یونانی در کتاب پنجم خود از منزلگاه هایی گفتگو می کند که توسط هخامنشیان بین شوش و سارد ساخته شده است . این مورخ از 911 بنای شبیه کاروانسرا ( چاپارخانه ) نام می برد که در طول حدود 2500 کیلومتر فاصله بین پایتخت هخامنشی و بابل ساخته شده و کاروانیان سه ماهه آن را طی می کردند . گر چه نمونه ای از بناهای یاد شده از عهد هخامنشی به جای نمانده ، ولی روشن است که در آن زمان نیاز وافری به ایستگاههای بین راه و امنیت و رافه کاروانیان و بالاخره پیک های مخصوص احساس می شده است . ( احمد حمامی ، راه های ایران در گذشته و آینده 1358 ، ص 7 تهران ، جهاد دانشگاهی ) در دوره اشکانی ، همانند عهد هخامنشی ، توسعه راه ها و ایجاد ایستگاههای بین راه و حمایت از کاروانیان اهمیت فوق العاده ای یافت و در مسیر اغلب جاده ها ، به ویژه در مسیر جاده معروف ابریشم ساختمان هایی شبیه کاروانسرا ایجاد شد . ( مالکوم کالج « پارتیان » ترجمه مسعود رجب نیا ، تهران ، 1358 ، ص 27 ) متأسفانه هنر و معماری عهد اشکانیان که حدود 5 قرن در ایران حکومت کردند به طور کامل شناخته نشده و ویژگی های هنرهای مختلف این دوره به ویژه معماری و تزئینات آن ، ناشناخته مانده و بنابراین نمی توان درباره نحوه معماری کاروانسراهای این دوره نظریه ای ارائه داد ولی با مقایسه با دژها و شهرهای اشکانی که اخیراً در دشت گرگان شناسایی گردید ، می توان احتمال داد که کاروانسراهای آن زمان به صورت مربع و یا مستطیل و با مصالحی چون خشت و آجر بنا گردیده و اطاق ها و اصطبل هایی در اطراف داشته است . ( محمد یوسف کیانی ، نظری اجمالی به شهرسازی و شهرنشینی در ایران ، تهران ، 1365 ، ص 215 ) در معماری و توسعه کاروانسراهای پیش از اسلام ، عصر ساسانی را باید یکی از ادوار مهم دانست . در این دوره به علت اقتصاد وسیع و گسترده ، ایجاد راه ها و همچنین امنیت کاروانیان اهمیت داشته و در نتیجه ، کاروانسراهای بسیار در مسیر جاده ها و گذرهای اصلی بنا شد و یادگارهای با ارزشی چون « دیرگچین » در جاده تهران ـ قم و « رباط انوشیروان » بین جاده سمنان ـ دامغان در مسیر جاده ابریشم و بالاخره « دروازه گچ و کنار سیاه » در استان فارس از آن جمله اند . ( 26 . PP ، 1987 ، Tokyo ، m.y.Kiani , Iranian Carvanseri ,  32 ) در این دوره نقشه های کاروانسراها عموماً به صورت 4 ایوانی و مصالح ساختمانی آن عموماً لاشه سنگ ، آهک ، خاک و گچ بوده است . در ادوار اسلامی عوامل متعددی در شکل یابی ، توسعه و گسترش کاروانسراها دخالت داشته که اهم آن عوامل مذهبی ، نظامی و اقتصادی است و در این ارتباط انواع کاروانسراها از نظر نقشه به وجود آمد . همانند دیگر ابنیه دوره اسلامی ، اطلاعات درباره کاروانسراهای اوایل اسلام اندک است . در سفرنامه و کتب جغرافیای تاریخی مانند این حوقل و ناصر خسرو ، اطلاعاتی در مورد ایجاد کاروانسراها در ارتباط با تجارت و زیارت دیده می شود . در سفرنامه ناصر خسرو به هنگام مسافرت از نائین به طبس می نویسد به هنگامی که ما به رباط زبیده رسیدیم که دارای آب انبار بود . بدون این کاروانسرا و آب هیچ کدام قادر به گذشتن از بیابان نبودیم (سفرنامه ، کتابفروشی محمودی 1340 ، ص 140 ) و سلسله های اوایل اسلام در ایران مانند : آل بویه ، سامانیان و آل زیار به ایجاد بناهای عام المنفعه چون کاروانسراها و آب انبارها اهمیت فوق العاده ای می دادند و « رباط چاهه » یا « ماهی » در کنار جاده مشهد ـ سرخس که به صورت چهار ایرانی بنا گردیده ، از جمله یادگارهای آن زمانست . قرن پنجم هجری قمری عصر شکوفایی هنرهای اسلامی به ویژه هنر معماری است . ایجاد راه های تجارتی متعدد و همچنین تأمین امنیت جاده ها باعث روزافزونی تجارت و اقتصاد شد و در نتیجه در مسیر جاده ها و داخل شهرها برای آسایش کاروان و کاروانیان کاروانسراهای متعددی بنیان شد . شیوه و سبک معماری این عصر در احداث بناهایی چون مساجد ، مدارس و کاروانسراها تقریباً همانند گردید و نقشه بناها به صورت دو ایوانی و چهار ایوانی رواج یافت . زیباترین نمونه از کاروانسراهای این دوره رباط یا کاروانسرای شرف در خراسان است که گر چه در حال حاضر به حالت ویرانه افتاده ، ولی کمتر تماشاگری را می توان یافت که از کنار آن بی تفاوت گذر کند . همچنین این کاروانسرا یادآور زمانی است که جاده خراسان از اهمیت زیادی برخورد بوده و رونق تجارت و امنیت کامل راهها در سراسر ایران وجود داشته است ( محمدیوسف کیانی یادگاری های رباط شرف ) ( مجله اثر شماره 5 ) سازمان حفاظت آثار باستانی ایران آغاز قرن هفتم هجری قمری مصادف با حملات ویرانگر مغول و نابودی و خرابی بسیاری از شهرهای آباد ایران بود و بنابراین فعالیت معماری همانند فعالیت های ساختمانی دیگر دستخوش رکود گردید ، دیری نگذشت که جانشینان آنها ، یعنی ایلخانیان مجدداً سازندگی را با بهره گیری از تجربیات و سنتهای متقدم ادامه داده و راههای جدیدی را آغاز کرده اند .

در این زمان به توسعه تجارت ، اقتصاد ، راه و راهداری و ایجاد کاروانسراها توجه زیادی مبذول می شد . در منابع تاریخی می خوانیم که در عهد « غازان » برای برقراری وسایل سریع و آسان ارتباطات زحمات بسیاری کشیده شد و نگهبانان و راهداران به صورت نیروی انتظامی مرتبی در آمدند و کاروانسراهای متعددی در طول جاده ها و شهرهای بزرگ ساخته شد . نام « خواجه رشیدالدین فضل ا… » به سبب ایجاد بناهای عام المنفعه ، از جمله کاروانسراهای متعدد ، در متون تاریخ ثبت شده است .

در سفرنامه مارکوپولو ، به هنگام مسافرت او در مسیر یزد ـ کرمان می خوانیم : « یزد شهر بزرگی است … ساکنین آن مسلمانند » در صورتی که بخواهند از شهر خارج شوند ، باید هشت روز تمام از صحرایی بگذرند که در آن سه محل (کاروانسرا) برای اطراق مسافران ساخته اند («سفرنامه مارکوپولو» ترجمه حبیب صمیمی ، تهران بنگاه ترجمه نشر کتاب ، 1350 ، ص 37) از کاروانسراهای این دوره که عموماً با نقشه چهار ایرانی بنا گردیده می توان کاروانسراهای « مرند ، سرچم ، جلفا » در آذربایجان و « رباط جهان آباد یا یسنج » در جاده خراسان و « رباط انجیره » در جاده یزد ـ مشهد را نام برد . فعالیت های معماری و ایجاد کاروانسراها ، در دوره تیموری ادامه یافت و در مسیر جاده ها و داخل شهرها به علت توسعه تجارت کاروانسراهایی ایجاد گردید که عموماً با نقشه چهار ایرانی و تعدادی نیز همراه با تزئینات از جمله کاشیکاری بنا شدند . در مورد کاروانسراهای این دوره اطلاعات جالبی در سفرنامه کلایخو به هنگام مسافرت در بسیاری از کاروانسراهای بین راه اقامت کرده و شرح جالبی از این توقفگاه های مسیر مسافرت خود را نوشته است ، وی در سفر نیشابور می نویسد « آن یکشنبه » اولین شب را در کاروانسرای بزرگی که چاپارخانه بود در میان بیابان بسر بردیم … بامدادان روز سه شنبه بر اسب سوار شدیم ولی دو برسخ رانده بودیم که به ساختمانی مانند مهمانخانه یا هتل رسیدیم که در اینجا با نام کاروانسرا خوانده می شود . کلایخو در ژوئن سال 1804 میلادی به هنگام اقامت نه روزه خود در تبریز شرح جالبی از کاروانسراها و بازارها می دهد و می نویسد : « در سراسر شهر خیابانهای پهن و میدان های وسیع وجود دارد که در پیرامون آنها ساختمانهای بزرگ دیده می شود و در آنها دستگاههای مجزا و دکان ها و دفترها ساخته اند که از آنها استفاده های گوناگون می کنند ؛ چون از این کاروانسراها خارج شدیم به خیابان ها و بازارها می رسیم که در آنها همه گونه کالا فروخته می شود . مثلاً در بعضی از  کاروانسراها وسائل و لوازم آرایش و عطریات زنان فروخته می شود . زنان به دکان ها و حجره های آنان می آیند تا از آنها بخرند ؛ زیرا این زنان عطر و روغن بسیار بکار می برند و باید در نظر داشت که از تبریز تا سمرقند همه جا تیمور مراکزی ( چاپارخانه هایی که همواره در آنها اسب آماده حرکت بوده ساخته است ) سفرنامه کلایخو ، ترجمه مسعود رجب نیا ، تهران ، بنگاه ترجمه و نشر کتاب ، 1344 ، صفحات 162 ، 205 و 191 )

دسته بندی : گردشگری در ایران